تبلیغات
سایت تخصصی اخبار ومطالب حقوقی «حقوق یار» حقوقدانان سابق - نگاهی به شروط ضمن عقد در قانون
پنجشنبه 13 آبان 1389

نگاهی به شروط ضمن عقد در قانون

   نوشته شده توسط: قاسم اربابی    نوع مطلب :حقوق خصوصی ،

به طور كلی در زمان منعقد شدن هرگونه عقد یا قراردادی 2 طرف می توانند به دلخواه خودشان، هرگونه شرطی را در قرارداد تعیین كنند. طبق قانون این شروط نباید از آن دسته از شروطی باشد كه مورد نهی قانون گذار قرار گرفته است، كه به این شرط ها، شروط ضمن عقد گفته می شود.

داشتن اختیار و اراده یا آزادی اراده در قراردادها شامل شروط ضمن عقد نیز می شود. بعضی از حقوق دان ها شرط ضمن عقد را نوعی عقد و قرارداد فرعی می دانند با این تفاوت كه باطل شدن شرط موجب باطل شدن عقد نمی شود مگر در موارد خاصی كه در قانون آمده است.

اما باطل شدن عقد یا قرارداد موجب باطل شدن شروط ضمن عقد یا قرارداد می شود.

شروط ضمن عقد چیست؟

یك وكیل پایه یك دادگستری با اشاره به این كه شروط ضمن عقد شامل شرط های صفت، فعل مثبت یا منفی و نتیجه می شود، گفت: بنا بر ماده 234 قانون مدنی، شرطی كه راجع به كیفیت یا كمیت مورد معامله باشد شرط صفت گویند، به طور نمونه در قرارداد خرید و فروش یك دستگاه خودروی پراید،  شرط مدل، نوع رنگ، قیمت و تعداد جزو صفت های مورد معامله است.

«محمدعلی عفتی مطلق» ادامه داد: بنا بر ماده 234 قانون مدنی، شرط فعل به این معناست كه انجام دادن یا انجام ندادن كاری به یكی از 2 طرف معامله یا به شخص دیگری شرط شود. (شرط شود كه یكی از 2 طرف معامله یا شخص دیگری كاری را انجام دهد یا انجام ندهد) به طور نمونه در قرارداد خرید و فروش یك دستگاه خودروی پراید، بر فروشنده شرط می شود كه سند مالكیت خودرو را حداكثر در مدت یك ماه از تاریخ منعقد شدن قرارداد به نام خریدار منتقل كند كه به این شرط، فعل مثبت می گویند.

وی درباره شرط فعل منفی ضمن عقد اظهار داشت: به طور نمونه در قرارداد رهن یك باب منزل كه در رهن بانك است، بانك (مرتهن) شرط می كند كه بدهكار (راهن) تا زمانی كه تمامی اقساط وام دریافتی را پرداخت و با بانك تسویه حساب نكرده است، حق فروش منزل را ندارد كه به این شرط، فعل منفی می گویند.

وی عنوان كرد: بر اساس ماده یاد شده،  شرط نتیجه شرط تحقق امری در خارج است. به طور نمونه در قرارداد اجاره یك باب منزل، موجر به مستاجر شرط می كند كه اگر دارای فرزند نباشد حق سكونت در منزل به مدت یك سال به فلان مبلغ را دارد. فرزند نداشتن به عنوان شرط و انتقال مالكیت منافع عین مستاجره، (منزل) به عنوان نتیجه این شرط است.

وی اضافه كرد: بنا بر ماده 236 قانون مدنی «در شرط نتیجه، در صورتی كه حصول آن نتیجه منوط به سبب خاصی نباشد، آن نتیجه به نفس شرط كردن حاصل می شود.»

به طور نمونه همین كه مستاجری دارای فرزندی نباشد، مالكیت منافع ملك مورد اجاره به او منتقل می شود اما در بعضی مواقع حصول نتیجه منوط به تحقق امری در خارج است مانند این كه پدری با پسرش شرط می كند كه در صورت قبولی اش در آزمون سراسری، مالكیت خودروی خودش را به پسر منتقل كند، در این صورت به محض آن كه پسر در دانشگاه قبول شود، مالكیت خودرو به او منتقل می شود.

وی در خصوص ضمانت اجرای تخلف از شروط ضمن عقد عنوان كرد: بر اساس ماده 235 قانون مدنی، هرگاه شرطی كه در ضمن عقد یا قراردادی شده، شرط صفت باشد و معلوم شود كه آن صفت وجود ندارد، كسی كه شرط به نفع او شده اختیار فسخ عقد یا قرارداد را دارد و می تواند آن را فسخ كند.

به طور نمونه اگر شخصی زمینی را به شرط داشتن مساحت معینی از فرد دیگری بخرد و بعد از معامله معلوم شود كه این زمین مساحتی كمتر یا بیشتر از مساحت مورد توافق 2 طرف در زمان عقد دارد، در این صورت فروشنده یا خریدار به تناسب، حق فسخ معامله را دارند.

این وكیل پایه یك دادگستری با اشاره به ماده 237 قانون مدنی گفت: براساس ماده 237 قانون مدنی، «هرگاه شرط ضمن عقد، شرط فعل باشد مثبت یا منفی، كسی كه ملزم به انجام شرط شده است باید آن را انجام دهد و در صورت تخلف طرف معامله می تواند به دادگاه مراجعه و تقاضای اجبار به وفای شرط را كند.»

«عفتی» افزود: مطابق ماده 238 قانون مدنی «هرگاه فعلی (انجام دادن كاری) در ضمن عقد شرط شود و اجبارشخص (ملتزم) به انجام آن امكان نداشته باشد، اما انجام آن به وسیله شخص دیگری مقدور باشد، قاضی می تواند با هزینه ملتزم موجبات انجام آن فعل (كار) را فراهم كند.»

وی ادامه داد: براساس ماده 239 قانون مدنی «هرگاه اجبار مشروط علیه (متعهد) برای انجام فعل (كار) مشروط ممكن نباشد و فعل مشروط هم از جمله اعمالی نباشد كه دیگری بتواند از طرف او انجام دهد، طرف مقابل حق فسخ معامله را دارد.»

وی درباره این كه شرط فعل از سوی متعهد انجام نشود، عنوان كرد: در این مورد، طرف مقابل باید درخواست الزام به انجام تعهد از سوی متعهد را به دادگاه ارائه كند و دادگاه نیز در ابتدا باید اجبار متعهد به وفای شرط و این كه آیا شخص دیگری می تواند با هزینه متعهد این شرط را انجام دهد، بررسی كند و در صورتی كه هیچ یك از این موارد امكان پذیر نباشد، طرف مقابل متعهد، حق فسخ قرارداد را دارد.

وی تصریح كرد: براساس ماده 240 قانون مدنی «هرگاه بعد از عقد انجام شرط ممتنع شود یا معلوم شود كه در زمان منعقد كردن عقد ممتنع بوده، كسی كه شرط به نفع او شده است اختیار حق فسخ معامله را دارد.»

وی تاكید كرد: در مورد ضمانت اجرای شرط نتیجه باید گفت كه در شرط نتیجه در صورت تحقق نیافتن شرط، نتیجه ای به دست نمی آید و به همین دلیل ضمانت اجرایی در این مورد وجود ندارد.

وی بیان كرد: بنا بر ماده 246 قانون مدنی «در صورتی كه معامله به واسطه فسخ به هم بخورد، شرطی كه در ضمن آن شده است، باطل می شود و اگر كسی كه ملزم به انجام آن شرط بوده، به شرط عمل كند می تواند عوض او را از مشروط له (كسی كه شرط كرده) بگیرد.»

وی اضافه كرد: شرط، وجودش را از عقد می گیرد و بدون وجود عقد، شرط هم موجودیت خود را از دست می دهد.

شروط باطل كدام است؟

وی درباره شروط باطل عقد یا قرارداد عنوان كرد: بعضی از شروط ضمن عقد باطل است اما موجب باطل شدن عقد یا قرارداد نمی شود و بعضی از شروط باطل است و موجب باطل شدن عقد می شود.

«عفتی» گفت: براساس ماده 232 قانون مدنی، «شروط مفصله زیر باطل است اما موجب باطل شدن عقد نمی شود:

1- شرطی كه انجام آن غیر مقدور باشد مانند شرط بازگرداندن پرنده ای كه از قفس پریده است 2- شرطی كه در آن نفع و فایده ای نباشد مانند شرط حفر كردن گودالی به عمق زیاد و دوباره پر كردن آن 3- شرطی كه نامشروع باشد مانند استعمال دخانیات، شروط یاد شده به خودی خود باطل است.» به این معنا كه اگر در قرارداد یا عقدی این شرایط به عنوان شروط ضمن عقد باشد باطل می شود اما هیچ خدشه ای به عقدی كه منعقد شده نمی زند و عقد را باطل نمی كند.

شروط باطل كننده عقد

این وكیل پایه یك دادگستری ادامه داد: بنا بر ماده 233 قانون مدنی شروط زیرباطل است و موجب باطل شدن عقد یا قرارداد هم می شود:

1- شرط خلاف مقتضای عقد به طور نمونه در زمان قرارداد خرید و فروش كالایی، مالكیت خریدار در كالای خریداری شده از مقتضای ذاتی این قرارداد است و اگر فروشنده شرط كند كه خریدار حق فروش كالا را به دیگری ندارد، به دلیل این كه اصل مالكیت خریدار در این جا زیر سوال می رود این شرط خلاف مقتضای قرارداد معامله است و شرط باطل است عقد و قرارداد نیز باطل می شود. 2- شرط مجهولی كه جهل به آن موجب جهل به 2 طرف می شود مانند این كه در عقد یا قرارداد معامله ای شرط شود كه فروشنده یا خریدار هر وقت كه خواستند می توانند معامله را فسخ كنند، به دلیل این كه مدت زمان خاصی برای حق فسخ معین نشده است و نیز ارزش مورد معامله از بین می رود، این شرط و قرارداد باطل است.